Omschrijving
KVL-gedenknaald, Oisterwijk
Voor de directie-ingang van de KVL staat een opvallend standbeeld: de gedenknaald die door het personeel werd geschonken aan directeur Christ van der Aa ter gelegenheid van het 25 jaar bestaan van de KVL in 1941. De naald is deel van het rijksmonumentale complex van de Koninklijke Verenigde Lederfabriek, en is gemaakt door de Tilburgse beeldhouwer Toon van Wiel. BOEi heeft in 2018 het besluit genomen het beeld te kopen van de Provincie Noord-Brabant en samen met de Oisterwijkers stappen te zetten voor behoud. Op 7 november 2026, in het jaar dat de KVL 110 jaar zou bestaan en de gedenknaald 85 jaar op zijn plek staat, is het bovenstuk, dankzij de inzet van de Werkgroep Gedenknaald KVL en steun van vele donateurs, vernieuwd. Er staat nu weer een rijksmonument waar Oisterwijk trots op kan zijn.Over de Gedenknaald
De gedenknaald van de Koninklijke Verenigde Lederfabriek (KVL), een icoon uit 1941, symboliseert de glorieuze geschiedenis van de leerfabriek. Honderden arbeiders passeerden dagelijks het beeldhouwwerk, op weg naar het werk. Jaar in, jaar uit. Hele generaties werkten op de leerfabriek. Ze deden zwaar werk, vaak ongezond, maar het bedrijf was ook sociaal. Vooral in de beginjaren, was de K.V.L. heel innovatief en internationaal toonaangevend in de wereld van leer.
De bijzondere geschiedenis van de KVL
Vóór 1916 was leerlooien kleinschalig en ambachtelijk. Christ van der Aa richtte in Oisterwijk de N.V. Lederfabriek Oisterwijk op en begon met chroomlooien, een nieuwe methode die steeds populairder werd. Samen met Rotterdamse koopman Vermetten, richtte hij op 27 oktober 1916 de N.V. Lederfabriek Oisterwijk op. Adler & Oppenheimer investeerden later in de groei van de fabriek. In 1920 neemt de Amsterdamse Ledermaatschappij (Almij), onderdeel van leerproducent Adler & Oppenheimer, de N.V. Lederfabriek Oisterwijk over. Christ blijft directeur. De leerfabriek breidt uit en telt rond 1928 910 arbeiders en 45 kantoormedewerkers.
In 1932 verleent koningin Wilhelmina het predicaat ‘Koninklijke’ aan de Lederfabriek, die zich nu “Koninklijke Lederfabriek Oisterwijk” (KLO) mag noemen. Het is de grootste overlederfabriek van Europa. Eind jaren ’30 dalen omzet en aantal arbeiders door economische omstandigheden en de dreigende oorlog.
Op 15 oktober overlijdt oprichter Chris van der Aa, twaalf dagen voor het 25-jarig jubileum. Het personeel onthult een gedenknaald tijdens een sobere bijeenkomst.
De gedenknaald
Een zeshoekige obelisk met gebeeldhouwde figuren op wapenschilden siert de globe. De figuren, leerlooiers in schort en klompen met looiwerktuigen, staan op wapenschilden die Brabant, Amsterdam en het leerlooiersvak symboliseren. Koeienkoppen sieren de ruimte tussen de schilden. ‘Ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan der Koninklijke Lederfabriek Oisterwijk N.V. aangeboden door het personeel 27 october 1941’ staat er op de wereldbol. Het tufstenen beeldhouwwerk bestaat uit gemetselde delen.
Toon van de Wiel, een Bredase beeldhouwer bekend als de ‘Sik’, maakte het beeld. Hij studeerde beeldhouwen aan de Katholieke Leergangen in Tilburg en werd geïnspireerd door bedrijfsarchitect Niko Weigand. Van de Wiel maakte een jaar eerder de muurschildering bij die stoommachine en zes schetsen, waarvan er één precies het beeld werd.
Na de oorlog groeide de KLO flink en produceerde jaarlijks 10 miljoen vierkante voet leer. De export nam ook toe. Innovaties in de lakleerproductie verhogen de verkoop en verbeteren het imago van de KLO. In 1966 verkoopt Adler & Oppenheimer de Koninklijke Lederfabriek Oisterwijk aan Handelsmaatschappij Hagemeyer. Vier jaar later neemt Hagemeyer de Koninklijke Chroomlederfabriek De Amstel over en vormt Koninklijke Verenigde Leder (KVL). Met 390 werknemers maakt KVL een bescheiden winst.
In de jaren tachtig vertegenwoordigt KVL 25% van de Nederlandse leerproductie en behoort het tot de tien grootste leerfabrieken van Europa. De jaren ’90 zijn zwaar. KVL draait 8 miljoen gulden verlies en ontslaat 150 van de 210 medewerkers. In 1991 verkoopt Hagemeyer KVL aan directeuren Aben en Van der Kleij. Verouderde productiemiddelen en concurrentie uit landen met lage lonen leiden op 1 januari 2001 tot faillissement. De laatste 35 medewerkers verliezen hun baan.
Een Haarense ondernemer koopt het complex in 2001 en verkoopt het enkele jaren later aan de gemeente, die er, naast de monumentale gebouwen, woningen plant. De provincie koopt de gebouwen, die later aan diverse partijen worden verkocht. In 2016 koopt BOEi de gedenknaald van de provincie Noord Brabant. In 2026 vernieuwt BOEi het bovenstuk vanwege erosie van de tufsteen.
De aanloop naar de restauratie en onthulling in 2026
Tijdens het evenement ‘KVL belevingspad’ in 2016 werd het voormalig fabrieksterrein voor één dag weer bevolkt door mensen uit de geschiedenis van de KVL. Ook Janus van Doveren van de KVL-buitendienst kwam, zoals hij zelf zei, “één dag terug uit de hemel” om bezoekers uit te leggen hoe de gedenknaald hier gekomen is. “Ik heb hem zelf opgehaald in Tilburg bij beeldhouwer van Wiel”, vertelde van Doveren. “Maar toen ik hem zag had ik al meteen mijn twijfels. Ten eerste, hoe krijg ik dat ding in Oisterwijk? Hij lag dan wel losse stukken klaar, maar al met al kostte het me twee dagen om die stukken met een platte kar te vervoeren! Maar dan: weet je waar hij van gemaakt is? Van tufsteen! Dat is natuurlijk niet goed om buiten te laten staan. Het is maar goed dat ik weer effe kom kijken, want dan kunnen we eens nadenken over hoe we hem nou eigenlijk moeten behouden.” Janus kreeg gelijk, want na bijna 80 jaar is de naald er slecht aan toe.
De gedenknaald verbeeldt een wereldbol met daarop drie gebeeldhouwde figuren met leerlooierskleding en gereedschap, waarvoor van Wiel zich liet inspireren door foto’s van arbeiders uit de KVL-fabriek. In Oisterwijk gaat daardoor al sinds jaar en dag het verhaal dat de gezichten van deze figuren overeenkomen met bestaande arbeiders. Een ander verhaal is dat het de drie broers van der Aa moeten voorstellen, Christ, Willem en Jan, maar al deze verhalen worden niet bevestigd.
De gedenknaald is omgeven met een tragische geschiedenis. “De dikke van der Aa heeft maar één keer naar zijn naald kunnen kijken”, verzuchte van Doveren, “en dat was vanuit zijn kist in zijn eigen begrafenisstoet. De tocht maakte er speciaal een rondje voor langs de fabriek.” Het lot wilde dat Christ van der Aa tien dagen voor de heugelijke dag van het 25 jarig bestaan in een ziekenhuis in Tilburg was overleden. Alle festiviteiten werden geannuleerd. De naald bleef staan en vervulde 60 jaar haar rol als sieraad van het fabrieksterrein.
De zorg voor het monument is zeker de laatste 40 jaar niet denderend geweest, maar na de sluiting van de KVL in 2001 keek er echt niemand meer om en begon het verval zichtbaar te worden. De Heemkundekring De Kleine Meierij en mensen van Oisterwijk in Beeld maakten zich grote zorgen over het behoud en spraken BOEi aan als partij die wat voor de naald zou kunnen betekenen. BOEi heeft de naald vervolgens in 2018 gekocht en tijdelijk ingepakt in schermen met zeil. BOEi deed de belofte zich in te spannen om het rijksmonument te behouden. Dat is uiteindelijk gelukt door de inzet van de Werkgroep Gedenknaald KVL (met daarin Stichting Stoommachine Oisterwijk, Oisterwijk in Beeld en Heemkundekring De Kleine Meierij).
Conclusie: nieuwe gedenknaald onthuld in Oisterwijk
Op zaterdag 7 november is in Oisterwijk door burgemeester Hans Janssen en Oisterwijkse inwoonster Jip de KVL Gedenknaald onthuld. Daarmee staat de naald, deels gerestaureerd en deels opnieuw uit steen gehouwen, na een jaar afwezigheid weer op zijn plek en kwam inspanning van BOEi en de werkgroep KVL om het monument te behouden tot een feestelijke conclusie. Lees hier het hele nieuwsbericht.
Terugblik: samen met de Oisterwijkers werken aan een toekomst
De gedenknaald is voor Oisterwijkse gemeenschap een belangrijk herinnering aan 85 jaar zwoegen in de fabriek en staat als het ware symbool voor deze gezamenlijke inspanning. Het is ook een van de laatste herkenbare punten op het voormalig fabrieksterrein dat door grootschalige herontwikkeling steeds onherkenbaarder geworden is. BOEi heeft het uiteindelijke herstel samen met de Oisterwijkers op gepakt. men met de Oisterwijkers een plan voor de naald te maken. Hieronder volgt een chronologisch overzicht van de genomen stappen:
- Aankoop van de naald in oktober 2018 door BOEi. Kort daarna is de naald ingepakt in een tent van zeil.
- Eerste buurtbijeenkomst in de Keuken van Leer op 16 mei 2019. Klik hier voor het verslag.
- Persbericht ‘BOEi wil gedenknaald op zijn plek behouden…‘ van 18 juli 2019.
- Persbericht ‘BOEi organiseert tweede buurtbijeenkomst‘ 29 augustus 2019.
- Tweede buurtbijeenkomst in Oisterwijk op 5 september 2019. Klik hier voor het uitgebreide verslag met de hele historie van het project.
- Op 18 december 2019 hebben we een korte update verstuurd aan de betrokken.We hebben aangegeven dat BOEi zich verder wil verdiepen in de opties en vooral de kosten van een overkapping, die flink uiteen lopen. Verder hebben we op verzoek van de participanten contact opgenomen met Akzo-Nobel. Zij gaven aan dat geen enkele coating of andere beschermingswijze bestaat die duurzaam op tufsteen kan worden toegepast ter bescherming. In een andere casus is bovendien gebleken dat het impregneren van tufsteen kan leiden tot onherstelbare schade bij vorst (bron: RCE).
- Het covid-19 jaar 2020 vertraagde de voortgang van het project. Eind 2020 is wel een gesprek opgestart met de monumentencommissie Oisterwijk als voorverkenning voor een mogelijk te bouwen overkapping. Dit leverde begin 2021 als uitkomst op dat BOEi haar visie op de betekenis van het monument wilde verdiepen.
- Medio 2021 is bouwhistoricus Kim Heuvelmans een aanvullend historisch onderzoek gestart naar de naald. De uitkomsten daarvan worden gepubliceerd in een rapportage en in een blog (die inmiddels online staat).
- In september 2021 is Cees Oussoren als stagiair vanuit de Reinwardt Academie erfgoedopleiding aangetrokken om de oplossingsrichting verder vorm te geven.
- Het historisch onderzoek naar de naald van Kim Heuvelmans is in december 2021 gepubliceerd. Deze kunt u vinden onder deze link: KVL – Historisch onderzoek Gedenknaald KVL. (Google Drive document).
- In november 2022 deed BOEi opnieuw onderzoek naar de naald. Helaas bleek het kunstwerk fysiek in slechte staat en kan niet blijven staan in huidige toestand. Er is sprake van een nieuwe realiteit waarvoor we een nieuwe oplossing zullen moeten verzinnen. Zie hier het nieuwsbericht.
- In de periode tot aan de ontmanteling is door de Werkgroep Gedenknaald KVL via fondsenwerving geld opgehaald voor het herstel van de gedenknaald.
- In februari 2025 is de gedenknaald op het terrein van KVL in Oisterwijk ontmanteld en overgebracht naar MeestersIn, experts op het gebied van monumentaal natuursteen. Zij gebruiken de naald als voorbeeld voor de replica. Naar verwachting wordt de nieuwe naald, die wordt gehouwen uit Weiberner tufsteen eind 2025 geplaatst. De restauratie wordt mede mogelijk gemaakt door bijdragen van verschillende fondsen en donaties én dankzij de tomeloze inzet van de Werkgroep Gedenknaald KVL. Bekijk hier de video van de ontmanteling van de gedenknaald.
- 7 november 2026: onthulling van de vernieuwde Gedenknaald KVL.
De restauratie van de Gedenknaald is mede mogelijk gemaakt door:
- BPD Cultuurfonds
- Sint Petrus stichting
- Fundatie Jeanne van Diessen
- Stichting Jacques de Leeuw
- De Frans Mortelmans
- Stichting Hendrik Muiller
- Stichting Leyefonds
- Stichting Vrienden van BOEi
- Stichting TBI Fundatie
- Gravin van Bylandt
- Stichting Gemeente Oisterwijk
- VriendenLoterij


















