KIJK! Het boek over 25 jaar herbestemming in Nederland. Lees meer

BOEi Blog | Kerstpakketten en kerstkaarten

De kerstperiode zit voor velen van ons vol met tradities en vaste patronen. Sommige hiervan zijn officiëler en/of betekenisvoller dan anderen: van lichtjes, kerstpakketten, kerstbomen en kerstnachtdiensten tot het kijken van films over Prinses Sissi en het eten van stol. Na onderzoek (o.a. The Invention of Traditon van Erik Hobsbawm in de jaren 80) blijken veel tradities vaak minder oud dan gedacht. Het bekendste voorbeeld is de schotse kilt. Dit nationale symbool stamt uit de zestiende eeuw. Hoewel het al erg oud is, is het geen traditie die terug te voeren is naar de Kelten. Een ander mooi voorbeeld is de typische Viking helm met horens: de Vikingen hadden nooit horens op hun helm. Het beeld stamt uit de 19e eeuw.

Veel van onze huidige kersttradities zijn ook afkomstig uit de negentiende eeuw. Sommige tradities hebben een oudere oorsprong en zijn in de loop der tijd aangepast en ontwikkeld. Het is immaterieel erfgoed: ‘Cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd als erfgoed en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Dit immaterieel erfgoed wordt steeds opnieuw vormgegeven in samenhang met maatschappelijke veranderingen en in interactie met de sociale omgeving en van generatie op generatie doorgegeven.’

Midwinterhoornblazen

Een van deze tradities is het midwinterhoornblazen in Gelderland en Overijssel. Hierbij wordt een lange, licht gebogen, houten hoorn wordt geblazen om op de eerste zondag van Advent de komst van het kerstkind aan te kondigen. Op 6 januari met Driekoningen wordt vervolgens afgeblazen. De officiële eerste vermelding van een midwinterhoorn stamt uit het begin van de negentiende eeuw (1814) maar de hoorns zelf zijn al te zien in het Utrechts Psalter uit 850. De traditie is halverwege de vorige eeuw voor het eerst echt georganiseerd in Twente en daarna ook in de Achterhoek en op de Veluwe steeds (of weer?) populairder geworden. Meer weten over het midwinterhoornblazen in Denekamp? BOEi maakte er eerder een video over voor Mensen Vertellen over Monumenten.

Midwinterhoornblazen op Landgoed Singraven in Denekamp. BOEI (Jan van Dalen) 2021
Midwinterhoornblazen op Landgoed Singraven in Denekamp. BOEI (Jan van Dalen) 2021

 

Op het internet zijn over het ontstaan van de bekendste kersttradities allerlei leuke korte stukjes geschreven. Zie hier een selectie:

 

NL-HaNA_2.24.04.02_0_2841
De Niwin-Kerstpakketten werden op de Eerste Kerstdag 1947uitgereikt aan de mannen van een Infanterie-Brigadegroep te Poerwakarta. Fotocollectie Dienst voor Legercontacten Indonesië, Nationaal Archief 2.24.04.02

Kerstpakketten

De traditie van het kerstpakket stamt uit de negentiende eeuw toen boerenknechten een mand met voedsel meekregen om thuis met het kerstfeest te kunnen eten.

https://isgeschiedenis.nl/reportage/waar-komt-het-kerstpakket-vandaan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Afbeelding van een etalage van één van de Lubro-bakkerswinkels te Utrecht, ingericht ter gelegenheid van de Kerst. Bron: Collectie Het Utrechts Archief, Netherlands

Het kerstdiner

De uitgebreide maaltijd met kerst werd in Nederland gebruikelijk in het begin van de twintigste eeuw en is een uit Engeland overgenomen traditie waar Elizabeth I al grote uitgebreide kerstdiners gaf met veel suikerwerk. De huidige versie stamt, zoals verwacht, uit de negentiende eeuw.

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/geschiedenis-van-het-kerstdiner

 

 

 

 

 

 

 

 

Drie knipprenten N° 355, Santaklaus en kerstman door Burckardt's, Nachf, C. (Weissenburg, Elsas) - Deventer Museums, Netherlands - CC BY-SA. https://www.europeana.eu/nl/item/2021659/1980_0197
Drie knipprenten van Santaklaus en kerstman door Burckardt’s, Nachf, C. (Weissenburg, Elsas). Bron: Deventer Museums, CC BY-SA.
https://www.europeana.eu/nl/item/2021659/1980_0197

De kerstman

De kerstman is gebaseerd op de Nederlandse Sint-Nicolaas en stamt mogelijk al van de Noorse god Wodan. Meer hierover, en de rol van coca-cola op de kerstman: https://historiek.net/de-kerstman-van-odin-tot-santa-claus/9911/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kerstboomversiering: goudkleurige kerstbal in de vorm van een dennenappel door Europeana - Museum Rotterdam, Netherlands - CC BY. https://www.europeana.eu/nl/item/2021609/objecten_36387
Goudkleurige kerstbal in de vorm van een dennenappel. Bron: Europeana – Museum Rotterdam, CC BY.
https://www.europeana.eu/nl/item/2021609/objecten_36387

De kerstbal

De kerstbal stamt af van de heksenballen: glimmende ballen om heksen en kwade geesten te verjagen. Deze ballen werden in de negentiende eeuw gebruik als ornament ter vervanging van de papieren slingers, appels en figuurtjes die in kerstbomen gehangen werden.

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/geschiedenis-van-de-kerstbal

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kerstkrentenbroden voor armlastigen en werkelozen in Borgharen in 1935. Bron:  RHCL, collectie GAM 17999

De kerststol

De herkomst van de kerststol is niet exact bekend, maar blijkt in 1438 al in Dresden bekend te zijn. https://www.bakkersinbedrijf.nl/recept_artikelen/die-schone-de-geschiedenis-van-de-kerststol

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Spuistraat 27-37, warenhuis Grand Bazar de la Paix in kerstsfeer, 1910 Bron Haags Gemeentearchief HGA001517967
Spuistraat 27-37, warenhuis Grand Bazar de la Paix in kerstsfeer in 1910. Bron: Haags Gemeentearchief HGA001517967

De kerstboom

Germanen vierden midwinternacht met een groene boom versierd met appels en dergelijke om het nieuwe seizoen te vieren. In de late middeleeuwen werden de bomen gebruikt bij Christelijke wintertradities (oude gebruiken werden opgenomen in het Christendom). In de zestiende en zeventiende eeuw plaatste gegoede Duitsers een boom in huis en dit gebruik is langzaam via emigranten en huwelijken (Albert en Victoria bijvoorbeeld) overgenomen in andere landen. https://historiek.net/kerstboom-geschiedenis-oorsprong/87878/

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kerstkaart uit Nieuw Zeeland ca 1890 Bron Archives New Zealand, Wikimediacommons
Kerstkaart uit Nieuw Zeeland ca 1890. Bron: Archives New Zealand, Wikimediacommons

De kerstkaart

De commerciële kerstkaart stamt uit Engeland en het succes ervan is nauw verbonden met de opkomst van de Uniform Penny Post. Hiermee kon voor 1 penny een brief verstuurd worden door heel het Verenigd Koninkrijk en kon ook de grote massa een kaartje betalen. In Nederland ontstond de kerstkaart in 1871 met de komst van de briefkaart.

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-geschiedenis-van-de-kerstkaar

 

 

 

 

 

Victorian Christmas Card Nova Scotia Archives Bron wikimedia commons
Een victoriaanse kerstkaart. Bron: Nova Scotia Archives, Wikimedia commons

 

Door Kim Heuvelmans

 

Meer weten? Kijk dan bij deze bronnen:

https://historiek.net/thema/kerst/

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/kerstdossier-alles-wat-je-wil-weten-over-kerst

https://www.immaterieelerfgoed.nl/

https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/midwinterhoornblazen

 

Foto header: Centraal Station in Utrecht rond 1957 door L.H. Hofland, collectie het Utrechts Archief

>> lees hier de andere edities van de BOEi Blog