Steenfabriek Randwijk

Historie
Het gebied rond Renkum, Heteren, Randwijk en Wageningen is een gebied met een lange traditie in de bakstenensector. Al in de zeventiende eeuw werden in de Randwijkse uiterwaarden stenen gebakken. Waarschijnlijk waren deze bestemd voor de stad Wageningen.

Steenfabriek Randwijk is in 1835 opgericht: G.W. Roes diende een verzoek in op het bovenste gedeelte van de zogenaamde Langenwaard in de buitenpolder van Randwijk een steenoven te mogen oprichten. Daarna is de steenfabriek in handen van verschillende eigenaren om uiteindelijk in 1956 eigendom te worden van ondernemer Frans Filippo. Hij was eigenaar van een bouwmaterialenhandel te Haarlem, later koopman en steenfabrikant te Bloemendaal.
Schoonzoon Jacob van Hardeveld blaast de oven nieuw leven in. Hij legt zich toe op het maken van handvormstenen. In de jaren ’70 van de vorige eeuw worden enkele moderniseringen doorgevoerd, zoals het gebruik van gas i.p.v. alleen steenkool. In de jaren ’80 raakt het bedrijf, na een crisis als gevolg van overproductie, steeds meer in verval.

Vanaf 1993, als Van Hardeveld stopt met zijn werk, wordt het terrein met de opstallen verhuurd aan de heer Dick Zilverschoon, ontzander in de Eldense waarden bij Arnhem. Hij noemt de fabriek ‘Steenfabriek Randwijk anno 1839’, waarmee hij haar eigenlijk enkele jaren tekort doet. Zilverschoon maakt handvorm- en vormbakstenen op bestelling. In 2003 stortten een aantal ovenkamers in. Sindsdien ligt de oven stil.

Locatie en gebouw
Steenfabriek Randwijk is gelegen in de uiterwaarden bij Heteren, aan de Renkumse Veerweg. De fabriek bestaat uit een complete oude oven met schoorsteen en bijgebouwen, grotendeels beschermd als Rijksmonument. Het is een van de weinige zogenaamde zigzagovens in Nederland. Een zigzagoven is een variant op een ringoven. Het ovenlichaam bestaat uit een dubbele rij kamers naast elkaar. Deze zijn zodanig gekoppeld dat een zigzag-vormig doorgaand brandkanaal ontstaat. De oven is hierdoor minder langgerekt van vorm dan de ringoven. Ook zijn de kamers beter toegankelijk en kunnen er meerdere kamers tegelijk worden gevuld en geleegd.

Beoogde herbestemming
De oven en schoorsteen zullen gerestaureerd worden zodat ze technisch weer in orde zijn voor het bakken van stenen. Vanuit de restauratiesector is nog altijd veel vraag naar bijzondere en ambachtelijke stenen – de steenfabriek heeft dus zeker zijn nut nog niet verloren. Door de fabriek in ere te herstellen, zal er ook een positieve bijdrage worden geleverd aan de steeds meer verdwijnende werkgelegenheid in deze branche. Het is uiteindelijk de bedoeling dat de steenfabriek Randwijk een rol gaat spelen in een scholingsprogramma voor de bouwvak en restauratiesector.

Daarnaast heeft de Steenfabriek Randwijk ook een publieksfunctie: het biedt onderdak aan de Stichting Smalspoor. Deze vrijwilligersorganisatie onderhoudt en restaureert historisch smalspoormateriaal, dat tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw op steenfabrieken werd gebruikt. De stichting vervult een educatieve taak; op open dagen of op afspraak worden rondleidingen gegeven aan dagtoeristen. Hiervoor is een – bescheiden – smalspoor aangelegd, en is een haaghut (droogloods) in gebruik genomen als bezoekerscentrum en werkplaats.